Hvað er streita í raun og hvers vegna bregðumst við svona ólíkt við álagi?

Við tengjum streitu gjarnan við annríki, langa verkefnalista og miklar kröfur. Við segjumst vera stressuð þegar það er mikið að gera, þegar tíminn er naumur eða þegar verkefnin hrannast upp.

En streita snýst ekki eingöngu um hversu mikið við höfum að gera.

Streita er líkamlegt og sálrænt viðbragð við aðstæðum sem við skynjum að reyni á okkur eða krefst aðlögunar. Hún tengist því hvernig við metum aðstæður, hvaða úrræði við höfum til að takast á við þær og hvernig líkaminn bregst við.

Það er því vel hægt að hafa mikið að gera án þess að upplifa skaðlegt streituálag. Á sama hátt getur einstaklingur upplifað verulega streitu þótt verkefnin séu ekki mörg.

Það sem skiptir máli er ekki aðeins umfang krafnanna heldur einnig hvernig við upplifum þær og hvaða möguleika við höfum til að mæta þeim.

Streita er eðlilegt viðbragð líkamans

Streituviðbragðið er hluti af náttúrulegu aðlögunarkerfi okkar. Þegar heilinn metur aðstæður sem krefjandi eða mögulega ógnandi virkjast meðal annars ósjálfráða taugakerfið og hormónakerfi sem hjálpa okkur að bregðast við.

Hjartsláttur getur aukist, öndunin breyst, vöðvar spennast upp og athyglin beinst að því sem virðist mikilvægast í aðstæðunum.

Þetta er ekki endilega neikvætt.

Streituviðbrögð geta hjálpað okkur að einbeita okkur, bregðast hratt við og takast á við krefjandi verkefni. Þau eru hluti af því hvernig við mætum áskorunum í lífi og starfi.

Vandinn getur hins vegar komið fram þegar álagið verður viðvarandi, tækifæri til endurheimtar eru takmörkuð og við höfum ekki nægilegt svigrúm eða stuðning til að takast á við aðstæðurnar.

Þá getur það sem átti að hjálpa okkur að mæta tímabundnum kröfum farið að reyna á heilsu okkar og starfsorku.

Sama álag – ólík viðbrögð

Hvers vegna getur einn einstaklingur blómstrað í aðstæðum sem annar upplifir sem yfirþyrmandi?

Ein skýringin felst í því hvernig við metum aðstæður og þau úrræði sem við höfum til að takast á við þær.

Í streitukenningum Lazarus og Folkman er lögð áhersla á samspil einstaklings og umhverfis. Við metum meðal annars hvort aðstæður feli í sér ógn, áskorun eða mögulegt tap og hvort við höfum nægileg úrræði til að mæta þeim.

Þar skipta margir þættir máli:

• Fyrri reynsla og þekking.

• Upplifun á stjórn og áhrifum.

• Stuðningur frá öðrum.

• Líkamleg og andleg líðan.

• Svefn, hvíld og möguleikar til endurheimtar.

• Skýrleiki í hlutverkum, væntingum og ábyrgð.

Þetta þýðir að streita er ekki eingöngu einstaklingsbundið viðfangsefni. Aðstæður í umhverfinu, ekki síst á vinnustað, hafa veruleg áhrif.

Einstaklingur sem hefur skýrt hlutverk, raunhæfar kröfur, stuðning og svigrúm til ákvarðana getur upplifað mikið verkefnaálag með öðrum hætti en sá sem býr við óvissu, lítil áhrif og takmarkaðan stuðning.

Þegar við venjumst álaginu

Eitt af því sem getur gert langvarandi streitu erfiða viðfangs er hversu auðvelt það er að venjast henni.

Við höldum áfram að sinna verkefnum okkar, mæta í vinnuna og uppfylla skyldur. Jafnvel þótt álagið sé farið að hafa áhrif á líðan okkar finnum við leiðir til að halda áfram.

Smám saman geta þó komið fram breytingar.

Svefninn verður ekki eins endurnærandi. Einbeitingin minnkar. Þolinmæðin styttist. Við verðum viðkvæmari fyrir áreitum og finnum að það þarf meiri orku til að sinna verkefnum sem áður voru auðveld.

Stundum verður líka erfiðara að slaka á eftir vinnudaginn. Hugurinn heldur áfram að vinna, jafnvel þótt við séum komin heim.

Þetta eru ekki sértæk greiningareinkenni streitu og geta átt sér ýmsar skýringar. En þau geta verið mikilvæg merki um að skoða þurfi álag, líðan og möguleika til endurheimtar.

Við þurfum ekki að bíða þar til starfsorkan er verulega skert áður en við bregðumst við.

Starfsorka er meira en geta til að halda áfram

Í umræðu um streitu og kulnun beinist athyglin oft að því hversu mikið einstaklingurinn þolir.

En gagnlegra getur verið að spyrja hvað styður við starfsorku hans til lengri tíma.

Starfsorka snýst ekki eingöngu um að geta sinnt verkefnum dagsins. Hún tengist einnig því að hafa næga orku, einbeitingu og sálrænt svigrúm til að sinna starfinu með heilbrigðum og sjálfbærum hætti.

Þetta skiptir sérstaklega miklu máli í störfum þar sem fólk vinnur með fólki.

Fagfólk í heilbrigðis-, félags- og menntakerfinu þarf oft að mæta flóknum aðstæðum, tilfinningalegum kröfum og mikilli ábyrgð. Þar reynir ekki aðeins á fagþekkingu heldur einnig athygli, samskiptafærni, dómgreind og tilfinningalega getu.

Þess vegna er mikilvægt að líta á starfsorku bæði sem einstaklingsbundna auðlind og viðfangsefni vinnustaðarins.

Við getum þjálfað okkur í streitustjórnun, styrkt bjargráð og lært að þekkja eigin mörk. En sú færni kemur ekki í staðinn fyrir raunhæft vinnuálag, skýr hlutverk, góða stjórnun og stuðningsríkt starfsumhverfi.

Streituviðbragðið þarf líka að fá að ganga niður

Líkaminn er ekki hannaður til að vera stöðugt í viðbragðsstöðu.

Hann hefur einnig kerfi sem styðja hvíld, endurheimt og jafnvægi. Þess vegna er mikilvægt að skapa aðstæður þar sem líkaminn fær tækifæri til að jafna sig eftir álag.

Rannsóknir á streitu og lífeðlisfræðilegri aðlögun hafa meðal annars sýnt fram á að endurtekin eða langvarandi virkjun streitukerfa, án nægilegrar endurheimtar, getur tengst auknu líkamlegu og sálrænu álagi.

Hér geta einföld bjargráð haft hlutverk.

Regluleg hreyfing, nægur svefn, stutt hlé, núvitund og slökun geta stutt við streitustjórnun og endurheimt. Á sama tíma þarf að skoða hvort hægt sé að draga úr streituvöldunum sjálfum.

Markmiðið er ekki að losna við alla streitu. Það væri hvorki raunhæft né æskilegt.

Markmiðið er að þróa með okkur færni til að þekkja streituviðbrögðin, bregðast við þeim og skapa betra jafnvægi milli álags og endurheimtar.

Þrjár spurningar sem vert er að staldra við

Við getum byrjað á því að beina athyglinni að eigin aðstæðum.

1. Hvað er það sem reynir mest á mig um þessar mundir?

Er það verkefnamagnið, tímaskortur, óvissa, samskipti, ábyrgð eða eitthvað annað?

2. Hvernig tek ég eftir álaginu hjá mér?

Birtist það í líkamanum, hugsunum, tilfinningum, svefni eða hegðun?

3. Hvað þarf ég til að mæta álaginu betur?

Þarf ég meiri hvíld, skýrari mörk, stuðning, breytt skipulag eða að draga úr kröfum?

Þessar spurningar geta hjálpað okkur að greina á milli streituvaldanna, viðbragða okkar og þeirra úrræða sem við höfum.

Að lokum

Streita er ekki einfaldlega afleiðing þess að hafa of mikið að gera. Hún verður til í flóknu samspili krafna, aðstæðna, upplifunar og þeirra úrræða sem við höfum til að takast á við lífið.

Þess vegna er streitustjórnun heldur ekki bara spurning um að læra að slaka á.

Hún felst meðal annars í því að auka sjálfsvitund, þekkja eigin viðbrögð, styrkja bjargráð, setja mörk og hafa áhrif á þær aðstæður sem skapa álagið.

Við getum ekki alltaf stjórnað þeim kröfum sem lífið og starfið gera til okkar. En við getum lært að þekkja álagið fyrr, bregðast við því og skapa betri skilyrði fyrir heilsu og starfsorku.

Hugrún Linda Guðmundsdóttir

Félagsráðgjafi MA – sérhæfing í streitustjórnun, seigluþjálfun og velsæld

Líf og Starf – Velsæld í lífi og starfi